Cunha orografía que Otero Pedrayo denominaba como "de bocarribeira", é dicir, nin de montaña nin de ribeira, baixando con suaves e onduladas caídas cara o val do Miño, a feligresía de Santa Uxía de Eiras conserva unha antiga igrexa parroquial feita co decorrer dos tempos e na que se adiviñan raiceiras nas máis profundas épocas precristiáns, como testemuñan os perpiaños  reticulados reaproveitados nos seus muros, ou os restos de mosaico romano e de tegulae (tellas), tamén romanas, que se atoparon nas súas inmediacións.

Sabemos que antes do cristianismo existía o culto a Bandua por estas terras, divinidade misteriosa que foi esquecida trala romanización, na que tamén existe constancia do culto a Xúpiter na citania de Lámbrica. Despois da chegada do cristianismo todo cambiou, artellándose a división territorial en parroquias e erguéndose os correspondentes edificios de culto para cada comunidade.

A igrexa de Eiras non foi o único edificio relixioso da parroquia, pero case todos foron desaparecendo: San Cosme e Damián na Ermida, da que xa non hai recordo, ou as capelas dos pazos de Sabariz e da Casa Grande son exemplos de patrimonio relixioso da feligresía que xa non existe. 

Tense constancia de que a igrexa de Eiras, popularmente, era "de carneiro", posiblemente pola existencia deste elemento construtivo que se situaba nos cumios dos tellados soportando unha cruz antefixa. Algún veciño xa falecido contaba que tiña visto, non sei se o carneiro ou a cruz, polas inmediacións. 

Elo fai pensar nunha antiga construción románica anterior a actual fábrica da igrexa. Polo muro norte aínda son visibles no paramento algúns dos distintos "engadidos" que sufríu o edificio dende a súa primeira construción.

En "Apuntes para el inventario del mobiliario litúrgico de la diócesis de Orense" dise que a actual igrexa parroquial foi construída entre 1660 e 1740, pero, tendo en conta o que se dirá despois, estas datas deben ser revisadas. 

O actual edificio da igrexa de Eiras é de construción sinxela, con planta lonxitudinal e nave única. O presbiterio sobresale en altura por riba do teito da nave, pero tamén en planta. O presbiterio ou coro, como lle chaman popularmente, está comunicado coa nave por un airoso arco triunfal. Ao exterior, o coro ten tellado a catro augas, cunha enorme pedra semiesférica no cumio, onde en tempos debeu erguerse unha cruz de ferro que había gardada no soto.

Cara o sur, dous edículos engadidos, con menor altura que a nave, acollen á sancristía (anexa ao presbiterio) e a unha antiga capela da Visitación, actualmente da Virxe de Fátima aos pés da nave da igrexa. 

As campás alóxanse nunha espadana sinxela de dous corpos e tres vans (dous vans no corpo inferior). Cando unha persoa se sitúa no campanario, quédalle a campá grande á man dereita e a pequena á man esquerda.

A espadana foi o derradeiro elemento arquitectónico que se superpuxo á fábrica, posiblemente substituíndo a outra anterior. A campá maior ten data de 1899 e a campá menor ou pequena ten a data de 1889. A data de construción da espadana debe estar na inscrición ilexible que hai entre a espadana e a ventá da fachada principal.

No interior do templo destaca o retablo maior, obra de Francisco de Castro Canseco, erguido en 1704 con madeiras de castiñeiro e nogueira. Foi tallado en Ourense e transportado a Eiras nunha ringleira de carros de bois. Ten dous corpos (tamén pode definirse como de un corpo e un ático) e tres rúas verticais.

No ático estaba a imaxe de Santa Uxía, posiblemente obra do autor do retablo. A talla de Santa Uxía ten a singularidade de que o seu canon é lixeiramente alongado para que pareza máis proporcionada cando se mira dende o chan, por iso a colocación no ático é a máis axeitada, sendo a decidida na disposición orixinal do retablo. 

A imaxe de San Xosé estaba no corpo central na rúa do Evanxeo, á esquerda do espectador, e a de San Xoán, á dereita ou rúa da Epístola. Esta última imaxe aínda se mantén no seu lugar orixinal.

O retablo recibe luz natural dunha ventá rectangular situada a rentes e á dereita do espectador. Polo lado norte non recibe ningún tipo de iluminación. A claridade da dereita contribúe a resaltar as formas ampulosas e barrocas do monumento e das imaxes, dándolle así máis vistosidade.

Cando se realizaron as fotografías en 1995 aínda se conservaba nun armario da sancristía a porta do Sagrario orixinal, cun relevo da Resurrección. Descoñécese o paradeiro desta pequena obra de arte.

Na nave da igrexa, nos muros laterais e antes da entrada no presbiterio, hai dous pequenos retablos barrocos enfrontados, de carácter máis popular na súa factura, pero tamén na devoción, pois albergan aos santos máis coñecidos e queridos polas nosas xentes: San Roque, San Antón de Padua, Santa Lucía, San Bertolameu... En vez de columnas presentan estípites separando as rúas. 

Hai que voltar a mencionar a existencia da capela da Visitación ou da Purificación (?), edificada por Bartolomé Vázquez de Sabariz, xunto coa súa dona Catalina e os seus herdeiros, segundo a inscrición que se atopa no muro occidental exterior. Un arco de medio punto debeu acoller a un antigo retablo que xa non se conserva. Alí, cando se reformou no século XX, adicouse ao culto á Virxe de Fátima. Nesa mesma capela tamén estaba a pía bautismal, trasladada ao altar maior nas desafortunadas reformas que se fixeron entre os anos 1999 e 2001.

Bartolomé Vázquez de Sabariz finou en 1628. Temos que supoñer, entón, que a capela foi edificada entre finais do século XVI e principios do XVII. 

Tendo en conta que a capela é un engadido á nave da igrexa, esta nave xa tiña que existir no século XVI. Por iso as datas das primeiras construcións da igrexa de Eiras deben ser moi anteriores ás que se manexan habitualmente (1660-1740). Ademais, debemos ter en conta que é un edificio que non se fixo completo dunha soa vez. As diferenzas na disposición do paramento dos muros poden dar fe das distintas fases da construción e incluso é posible que os alicerces procedan dun edificio de época romana.

En 1984 en "Apuntes..." aparecen as seguintes obras pertencentes á igrexa de Eiras:

"ESCULTURAS: Retablo mayor (1704, Castro Canseco), con tallas de Santa Eugenia, San José y San Juan (1704, Castro Canseco). Virgen del Carmen, San Bartolomé, Santa Lucía, San Roque, San Antonio, San Antonio Grande, San Francisco Javier, ángeles candelabros."

"ORFEBRERÍA:  Cruz parroquial (XIX, RAÑOI, Orense, de plata). Incensario, naveta y cáliz del siglo XVIII, también de plata. Crismeras. Dos cálices de plata (RAÑOI, 1804)."

Bótanse en falta a porta do Sagrario (sería do século XVIII, relevo en madeira), a dos petos de Ánimas e de San Bertolameu, a do mobiliario da sacristía, con enormes caixóns de castaño, e a fonte de pedra barroca nesta mesma estancia.


Bibliografía

FERNÁNDEZ OTERO, J. C.; GONZÁLEZ GARCÍA M.A. e GONZÁLEZ PAZ, J.: Apuntes para el inventario del mobiliario litúrgico de la diócesis de Orense. Fundación P. Barrié de la Maza. Vigo, 1984.

Haxiografía da patroa

Santa Uxía de Alexandría era filla dun senador romano. Seica viviu no século III e dise que entrou disfrazada de home nun mosteiro no que chegaría a ser abade. Unha muller enferma namorouse dela pero, despeitada polo rexeitamento da santa, acusou ao "abade" de violación. Descuberto o engano, o xuíz, que era o propio pai de Uxía, convértese ao cristianismo. 

Xa en Roma, Uxía sufrirá a tan repetida restra de tormentos que acompaña a multitude de mártires (tirárona ao Tíber cunha pedra ao pescozo, pero aboiaba; intentaron queimala, pero as chamas non a consumen...). Non finará ata ser degolada coa espada dun verdugo.

Na arte, a santa represéntase habitualmente cunha túnica e un manto, por ser virxe. Como atributos persoais ten unha espada, o instrumento do martirio, unha palma, símbolo dos mártires, e un libro, aludindo posiblemente á súa laboura proselitista.

A súa festividade celebrábase o 25 de decembro.

Bibliografía

FERRO RUIBAL X. (Dir.): Diccionario dos nomes galegos. Ir Indo. Vigo. 1992.


© F. González Iglesias. Xaneiro de 2020. Dereitos reservados


www.arredordelambrica.webnode.es